ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਇਕਲੌਤੀ ਧੀ ਨੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਬਜਾਏ ਭਾਰਤ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਨਾਤਾ ਕਾਇਮ ਰੱਖਿਆ
ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਵੰਡ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਸਿਰਫ਼ ਰਾਜਨੀਤਕ ਫ਼ੈਸਲਿਆਂ, ਸਰਹੱਦਾਂ ਅਤੇ ਸੱਤਾ ਦੇ ਤਬਾਦਲੇ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਸ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਅਨੇਕਾਂ ਪਰਿਵਾਰਕ ਵਿਛੋੜੇ, ਨਿੱਜੀ ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਟਕਰਾਅ ਵੀ ਲੁਕੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਅਜਿਹੀ ਹੀ ਇੱਕ ਦਿਲਚਸਪ ਅਤੇ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਕਹਾਣੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਮੁਹੰਮਦ ਅਲੀ ਜਿਨਾਹ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇਕਲੌਤੀ ਧੀ ਦੀਨਾ ਜਿਨਾਹ ਵਾਡੀਆ ਦੀ ਹੈ। ਮੁਹੰਮਦ ਅਲੀ ਜਿਨਾਹ ਨੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਲਈ ਵੱਖਰੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਮੰਗ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ ਅਤੇ 1947 ਵਿੱਚ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਆਇਆ। ਪਰ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਵਿਡੰਬਨਾ ਇਹ ਰਹੀ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਧੀ ਨੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਵਸਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਭਾਰਤ ਨਾਲ ਹੀ ਆਪਣਾ ਪਰਿਵਾਰਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਨਾਤਾ ਕਾਇਮ ਰੱਖਿਆ।
ਮੁਹੰਮਦ ਅਲੀ ਜਿਨਾਹ ਦਾ ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ
ਮੁਹੰਮਦ ਅਲੀ ਜਿਨਾਹ ਦਾ ਜਨਮ 25 ਦਸੰਬਰ 1876 ਨੂੰ ਕਰਾਚੀ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਉਸ ਸਮੇਂ ਬਿ੍ਰਟਿਸ਼ ਭਾਰਤ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸੀ। ਕਾਨੂੰਨ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਲਈ ਉਹ ਇੰਗਲੈਂਡ ਗਏ ਅਤੇ ਬੈਰਿਸਟਰ ਬਣਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬੰਬਈ (ਅੱਜ ਦੇ ਮੁੰਬਈ) ਵਿੱਚ ਵਕਾਲਤ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। ਆਪਣੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਜੀਵਨ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਜਿਨਾਹ ਹਿੰਦੂ-ਮੁਸਲਿਮ ਏਕਤਾ ਦੇ ਸਮਰਥਕ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਇੰਡੀਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਂਗਰਸ ਅਤੇ ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਮੁਸਲਿਮ ਲੀਗ ਦੋਵਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਰਹੇ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵੱਖਰੇ ਮੁਸਲਿਮ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਮੰਗ ਵੱਲ ਮੁੜ ਗਈ। 14 ਅਗਸਤ 1947 ਨੂੰ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਬਣਿਆ ਅਤੇ ਜਿਨਾਹ ਉਸਦੇ ਪਹਿਲੇ ਗਵਰਨਰ-ਜਨਰਲ ਬਣੇ। ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਨਮਾਨ ਨਾਲ ਕਾਇਦ-ਏ-ਆਜ਼ਮ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੇਸ਼ ਬਣਨ ਤੋਂ ਲਗਭਗ ਇੱਕ ਸਾਲ ਬਾਅਦ 11 ਸਤੰਬਰ 1948 ਨੂੰ ਕਰਾਚੀ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦਿਹਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ।
ਰਤਨਬਾਈ ਪੇਟਿਟ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਮ-ਵਿਆਹ
ਮੁਹੰਮਦ ਅਲੀ ਜਿਨਾਹ ਨੇ ਬੰਬਈ ਦੇ ਇੱਕ ਅਮੀਰ ਪਾਰਸੀ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਧੀ ਰਤਨਬਾਈ ਪੇਟਿਟ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਰੁੱਤੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾਇਆ। ਰਤਨਬਾਈ ਦੇ ਪਿਤਾ ਸਰ ਦਿਨਸ਼ਾ ਪੇਟਿਟ ਬੰਬਈ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਉਦਯੋਗਪਤੀ ਸਨ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਪਿਛੋਕੜ ਕਾਰਨ ਇਹ ਵਿਆਹ ਉਸ ਸਮੇਂ ਕਾਫ਼ੀ ਚਰਚਾ ਵਿੱਚ ਰਿਹਾ। ਰਤਨਬਾਈ ਨੇ ਜਿਨਾਹ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਨ ਲਈ ਇਸਲਾਮ ਕਬੂਲ ਕੀਤਾ। ਦੋਵਾਂ ਦਾ ਵਿਆਹ 1918 ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ, ਪਰ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਵਿੱਚ ਦੂਰੀ ਆ ਗਈ। 1929 ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ 29 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਰਤਨਬਾਈ ਦਾ ਦਿਹਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ।
ਦੀਨਾ ਜਿਨਾਹ ਦਾ ਜਨਮ
ਜਿਨਾਹ ਅਤੇ ਰਤਨਬਾਈ ਦੀ ਇਕਲੌਤੀ ਸੰਤਾਨ ਦੀਨਾ ਜਿਨਾਹ ਦਾ ਜਨਮ 15 ਅਗਸਤ 1919 ਨੂੰ ਲੰਡਨ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਇੱਕ ਦਿਲਚਸਪ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸੰਯੋਗ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਦੀਨਾ ਦਾ ਜਨਮ ਉਸੇ ਤਾਰੀਖ਼ ਨੂੰ ਹੋਇਆ ਜਿਸ ਦਿਨ 28 ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਭਾਰਤ ਆਜ਼ਾਦ ਹੋਇਆ।
ਮਾਂ ਦੇ ਦਿਹਾਂਤ ਸਮੇਂ ਦੀਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਨੌਂ ਸਾਲ ਦੀ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸਦੀ ਪਰਵਰਿਸ਼ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਭੂਆ ਫ਼ਾਤਿਮਾ ਜਿਨਾਹ ਨੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। ਦੀਨਾ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ। ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਧੀ ਵਿੱਚ ਪਿਆਰ ਸੀ, ਪਰ ਦੋਵਾਂ ਦੇ ਸੁਭਾਅ ਮਜ਼ਬੂਤ ਅਤੇ ਆਜ਼ਾਦ ਸੋਚ ਵਾਲੇ ਸਨ।
ਦੀਨਾ ਦਾ ਨੇਵਿਲ ਵਾਡੀਆ ਨਾਲ ਵਿਆਹ
ਦੀਨਾ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਮੋੜ ਉਸ ਸਮੇਂ ਆਇਆ ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੇ ਬੰਬਈ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਵਾਡੀਆ ਉਦਯੋਗਿਕ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨ ਨੇਵਿਲ ਵਾਡੀਆ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਨ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਨੇਵਿਲ ਪਾਰਸੀ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸਨ। ਮੁਹੰਮਦ ਅਲੀ ਜਿਨਾਹ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਧੀ ਕਿਸੇ ਮੁਸਲਿਮ ਨੌਜਵਾਨ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰੇ। ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਦੀਨਾ ਦੇ ਫ਼ੈਸਲੇ ਨਾਲ ਸਹਿਮਤ ਨਹੀਂ ਸਨ। 1938 ਵਿੱਚ ਦੀਨਾ ਅਤੇ ਨੇਵਿਲ ਵਾਡੀਆ ਦਾ ਵਿਆਹ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸ ਵਿਆਹ ਕਾਰਨ ਪਿਤਾ-ਧੀ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਦੂਰੀ ਆ ਗਈ। ਕਈ ਲੇਖਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਿਨਾਹ ਦੀਨਾ ਨੂੰ ਰਸਮੀ ਤੌਰ ’ਤੇ ਮਿਸਿਜ਼ ਵਾਡੀਆ ਕਹਿ ਕੇ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਦੀਨਾ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਸਦਾ ਪਿਤਾ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦਾ ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਪਰ ਉਹ ਉਸ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਜ਼ਰੂਰ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਉਪਲਬਧ ਵੇਰਵਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਧੀ ਵਿਚਕਾਰ ਸੰਪਰਕ ਮੁੜ ਕਾਇਮ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ।
ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵੰਡ ਅਤੇ ਦੀਨਾ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ
1947 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੀ ਵੰਡ ਹੋਈ ਅਤੇ ਮੁਹੰਮਦ ਅਲੀ ਜਿਨਾਹ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਗਵਰਨਰ-ਜਨਰਲ ਬਣ ਕੇ ਕਰਾਚੀ ਚਲੇ ਗਏ। ਪਰ ਦੀਨਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਨਾਲ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਵਸਣ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਉਸਦੀ ਵਿਆਹੁਤਾ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬੰਬਈ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਦੀ ਇਕਲੌਤੀ ਧੀ ਵੰਡ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਭਾਰਤ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਰਹੀ। ਬਾਅਦ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਨਿਊਯਾਰਕ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਲੱਗੀ, ਪਰ ਮੁੰਬਈ ਅਤੇ ਵਾਡੀਆ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਉਸਦਾ ਸਬੰਧ ਕਾਇਮ ਰਿਹਾ। ਦੀਨਾ ਅਤੇ ਨੇਵਿਲ ਵਾਡੀਆ ਦੇ ਦੋ ਬੱਚੇ ਹੋਏਪੁੱਤਰ ਨੁਸਲੀ ਵਾਡੀਆ ਅਤੇ ਧੀ ਡਾਇਨਾ ਵਾਡੀਆ। ਪਤੀ-ਪਤਨੀ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਵੱਖ ਹੋ ਗਏ, ਪਰ ਦੀਨਾ ਦਾ ਵਾਡੀਆ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਨਾਤਾ ਬਣਿਆ ਰਿਹਾ।
ਜਿਨਾਹ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜ ਅੱਜ ਵੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ
ਦੀਨਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਨੁਸਲੀ ਵਾਡੀਆ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਉਦਯੋਗਪਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਗਿਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਵਾਡੀਆ ਗਰੁੱਪ ਅਤੇ ਬੰਬੇ ਡਾਇੰਗ ਨਾਲ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਨੁਸਲੀ ਵਾਡੀਆ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੇਸ ਵਾਡੀਆ ਅਤੇ ਜਹਾਂਗੀਰ ਵਾਡੀਆ ਵੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਕਾਰੋਬਾਰੀ ਜਗਤ ਦੇ ਜਾਣੇ-ਪਛਾਣੇ ਨਾਮ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੁਹੰਮਦ ਅਲੀ ਜਿਨਾਹ ਦੇ ਸਿੱਧੇ ਵੰਸ਼ਜ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਬਜਾਏ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਵਾਡੀਆ ਉਦਯੋਗਿਕ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣੇ। ਇਹ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਪੱਖ ਹੈ ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਜਾਣਕਾਰੀ ਹੈ।
ਪਿਤਾ ਦੇ ਦਿਹਾਂਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦਾ ਦੌਰਾ
ਦੀਨਾ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਦਿਹਾਂਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 1948 ਵਿੱਚ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਗਈ ਸੀ। ਕਈ ਦਹਾਕਿਆਂ ਬਾਅਦ ਮਾਰਚ 2004 ਵਿੱਚ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੁਸਲੀ ਵਾਡੀਆ ਅਤੇ ਪੋਤਿਆਂ ਨਾਲ ਕਰਾਚੀ ਪਹੁੰਚੀ। ਉੱਥੇ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਮਕਬਰੇ ਮਜ਼ਾਰ-ਏ-ਕਾਇਦ ’ਤੇ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਭੇਟ ਕੀਤੀ।
ਇਹ ਯਾਤਰਾ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਗਵਾਹ ਸੀ ਕਿ ਰਾਜਨੀਤਕ ਅਤੇ ਭੂਗੋਲਿਕ ਦੂਰੀ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਦੀਨਾ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਲਈ ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਬਣਿਆ ਰਿਹਾ।
ਮੁੰਬਈ ਦੇ ਜਿਨਾਹ ਹਾਊਸ ਦਾ ਵਿਵਾਦ
ਮੁੰਬਈ ਦੇ ਮਾਲਾਬਾਰ ਹਿੱਲ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਜਿਨਾਹ ਦੀ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਜਿਨਾਹ ਹਾਊਸ ਜਾਂ ਸਾਊਥ ਕੋਰਟ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਇਮਾਰਤ ਨਾਲ ਜਿਨਾਹ ਅਤੇ ਦੀਨਾ ਦੀਆਂ ਕਈ ਪਰਿਵਾਰਕ ਯਾਦਾਂ ਜੁੜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਦੀਨਾ ਵਾਡੀਆ ਨੇ ਇਸ ਮਕਾਨ ’ਤੇ ਆਪਣੇ ਵਾਰਸਾਨਾ ਹੱਕ ਲਈ ਭਾਰਤੀ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਬੰਬਈ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਅੱਗੇ ਦਾਅਵਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਉਹ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ ਕਿ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਇਸ ਜਾਇਦਾਦ ਦੀ ਕਾਨੂੰਨੀ ਵਾਰਸ ਮੰਨਿਆ ਜਾਵੇ। ਇਹ ਮਾਮਲਾ ਕਾਨੂੰਨੀ ਅਤੇ ਕੂਟਨੀਤਕ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਚਰਚਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਬਣਿਆ ਰਿਹਾ।
ਦੀਨਾ ਵਾਡੀਆ ਦਾ ਦਿਹਾਂਤ
ਦੀਨਾ ਵਾਡੀਆ ਨੇ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਆਖ਼ਰੀ ਸਮਾਂ ਨਿਊਯਾਰਕ ਵਿੱਚ ਬਿਤਾਇਆ। 2 ਨਵੰਬਰ 2017 ਨੂੰ 98 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਉਸਦਾ ਦਿਹਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸਦੀ ਮੌਤ ’ਤੇ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੋਵਾਂ ਦੇ ਮੀਡੀਆ ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ ਮੁਹੰਮਦ ਅਲੀ ਜਿਨਾਹ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਆਖ਼ਰੀ ਸਿੱਧੀ ਪਰਿਵਾਰਕ ਕੜੀ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।  
ਸਰਹੱਦਾਂ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਰਿਸ਼ਤੇ
ਮੁਹੰਮਦ ਅਲੀ ਜਿਨਾਹ ਅਤੇ ਦੀਨਾ ਵਾਡੀਆ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਅਤੇ ਨਿੱਜੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚਕਾਰ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਟਕਰਾਅ ਦੀ ਜੀਵੰਤ ਮਿਸਾਲ ਹੈ। ਜਿਨਾਹ ਨੇ ਇੱਕ ਵੱਖਰੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇਕਲੌਤੀ ਧੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਲਈ ਵੱਖਰਾ ਰਸਤਾ ਚੁਣਿਆ। ਦੀਨਾ ਦਾ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਨਾ ਵੱਸਣਾ ਸਿਰਫ਼ ਰਾਜਨੀਤਕ ਫ਼ੈਸਲਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਸਦਾ ਵਿਆਹ, ਪਰਿਵਾਰ, ਸਮਾਜਿਕ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਪਛਾਣ ਬੰਬਈ ਨਾਲ ਡੂੰਘੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਧੀ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਵੱਖਰੇ ਜ਼ਰੂਰ ਸਨ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਖ਼ੂਨ, ਯਾਦਾਂ ਅਤੇ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਕਦੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖ਼ਤਮ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ। ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਸਾਨੂੰ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਦੀ ਹੈ ਕਿ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਸਰਹੱਦਾਂ ਨਕਸ਼ਿਆਂ ’ਤੇ ਖਿੱਚੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਮਨੁੱਖੀ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ, ਯਾਦਾਂ ਅਤੇ ਪਛਾਣ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਸਰਹੱਦ ਵਿੱਚ ਬੰਨ੍ਹਣਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
 ਧੀਰਜ ਛੋਕਰਾਂ, ਨਿਊਯਾਰਕ